Drewniane zabawki z Brzózy Stadnickiej oraz lasowiackie zabawkarstwo w widłach Wisły i Sanu trafiły na krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Oba nowe wpisy pochodzą z Podkarpacia.
Spis treści:
Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego wzbogaciła się o dwa nowe wpisy z Podkarpacia. Decyzją Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego znalazły się na niej tradycje związane z ludowym zabawkarstwem: zabawkarstwo drewniane z Brzózy Stadnickiej oraz lasowiackie zabawkarstwo drewniane w widłach Wisły i Sanu.
Oba elementy są świadectwem bogatego dziedzictwa rzemieślniczego regionu i wciąż żywych lokalnych tradycji.
Zabawkarstwo z Brzózy Stadnickiej
Zabawkarstwo drewniane z Brzózy Stadnickiej to jedna z najbardziej rozpoznawalnych form ludowego rzemiosła na Podkarpaciu. Choć rozwijało się pod wpływem leżajskiego ośrodka zabawkarskiego, z czasem wykształciło własny, charakterystyczny styl.
Tradycja ta sięga końca XIX wieku i wiąże się z postacią Marcina Guzy, twórcy pierwszych drewnianych koników. Z biegiem lat repertuar wyrobów znacznie się poszerzył, a po II wojnie światowej w Brzózie Stadnickiej działało ponad 50 wytwórców.
Dziś oprócz klasycznych koników powstają tam także instrumenty, taczki, kołyski, wózki oraz zabawki ruchome, takie jak ptaki klepaki czy kurki dziobiące. Ich znakiem rozpoznawczym jest bogata, barwna malatura, oparta na prostych motywach geometrycznych i roślinnych, uzupełniona realistycznymi detalami.
Zabawki od Lasowaików
Drugim podkarpackim wpisem jest lasowiackie zabawkarstwo drewniane, rozwijające się na terenach położonych w widłach Wisły i Sanu. Ta tradycja wywodzi się z kultury Lasowiaków, mieszkańców północnej części dawnej Puszczy Sandomierskiej, i wyróżnia się surowością oraz prostotą formy.
Zabawki wykonywane są z naturalnego drewna, bez malowania i zdobień, a ich forma nawiązuje do codziennego życia dawnej wsi.
Do dziś lasowiackie zabawkarstwo podtrzymywane jest przez jednego depozytariusza – Jana Puka. Tworzy on zarówno proste gwizdki, ptaszki i grzechotki, jak i bardziej złożone, ruchome konstrukcje przedstawiające sceny z życia wiejskiego. Proces wytwarzania odbywa się zgodnie z rytmem natury i z zachowaniem dawnych technik, bez użycia gwoździ czy elementów metalowych.
Aby pamięć nie znikła
Wpis obu tradycji na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego to nie tylko forma docenienia regionalnego dziedzictwa Podkarpacia, ale także ważny krok w kierunku jego ochrony i przekazywania kolejnym pokoleniom.
Lista, prowadzona przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego we współpracy z Narodowym Instytutem Dziedzictwa, liczy obecnie 124 elementy i dokumentuje różnorodność praktyk kulturowych obecnych w Polsce.
„Niematerialne dziedzictwo kulturowe oznacza praktyki, wyobrażenia, przekazy, wiedzę i umiejętności – jak również związane z nimi instrumenty, przedmioty, artefakty i przestrzeń kulturową – które wspólnoty, grupy i, w niektórych przypadkach, jednostki uznają za część własnego dziedzictwa kulturowego. To niematerialne dziedzictwo kulturowe, przekazywane z pokolenia na pokolenie, jest stale odtwarzane przez wspólnoty i grupy w relacji z ich otoczeniem, oddziaływaniem przyrody i ich historią oraz zapewnia im poczucie tożsamości i ciągłości, przyczyniając się w ten sposób do wzrostu poszanowania dla różnorodności kulturowej oraz ludzkiej kreatywności.” (Fragment konwencji UNESCO dotyczący niematerialnego dziedzictwa kulturowego)
