Stowarzyszenie, które chce zburzyć pomnik, szuka darczyńców na sprzątanie odchodów

Od czerwca 2024 r. właścicielem pięcioarowej działki z pomnikiem jest stowarzyszenie, na którego czele stoi Marcin Maruszak. Od tamtej pory trwa walka o przyszłość Wielkiej Mandorli. Miasto próbuje odzyskać działkę, Marcin Maruszak zabiega o rozbiórkę pomnika w imię dekomunizacji, a sprawy trafiają do kolejnych sądów.

Na razie monument jest ogrodzony siatką i niszczeje. Teren zabezpieczono, bo z pomnika odpadały płyty i zagrażały przechodniom. Gołębie zrobiły sobie z pomnika toaletę. Sprawa od początku bulwersuje mieszkańców.

Marcin Maruszak zwrócił się do prezydenta Konrada Fijołka z prośbą, żeby miasto pomogło w sprzątaniu ptasich odchodów przy pomniku. Tłumaczył, że pomnik stoi w centrum Rzeszowa, gdzie codziennie pojawiają się mieszkańcy i turyści. Regularne sprzątanie wymaga jednak, jak napisał, „sporych sum pieniędzy", które stowarzyszenie wolałoby przeznaczyć je na działalność statutową.

Ratusz odmówił i przypomniał Maruszakowi, że działka należy do stowarzyszenia, dlatego samo musi ją sprzątać - nawet jeśli takie prace dużo kosztują. Do miasta trafiały też skargi mieszkańców na brud pod pomnikiem. Zdaniem urzędników zalegające tam nieczystości mogą zagrażać zdrowiu ludzi. Ratusz przypomniał stowarzyszeniu propozycję przejęcia działki razem z pomnikiem. Wtedy miasto mogłoby samo zadbać o porządek w tym miejscu.

Po przeczytaniu pisma od prezydenta Maruszak postanowił poszukać pieniędzy gdzie indziej. Stowarzyszenie opublikowało na Facebooku apel do darczyńców.

We wpisie zarzucają też władzom miasta, że próbują zmusić właściciela pomnika do zmiany decyzji. Przypomniało rozprawę z 9 czerwca 2026 r. Według stowarzyszenia sąd zobowiązał wtedy obie strony do współpracy przy sprzątaniu terenu, a pełnomocnik miasta zgodził się na tę propozycję.

W poście jest również numer konta, na które można wpłacać darowizny.

Apel skrytykowała aktywistka Patrycja Pawlak-Kamińska. W 2023 r., przed wyborami parlamentarnymi, razem z grupą społeczników i polityków Lewicy weszła za ogrodzenie Wielkiej Mandorli, żeby usunąć zalegające tam gołębie odchody. Działka należała wtedy jeszcze do bernardynów.

Pawlak-Kamińska przypomniała, że pięć osób posprzątało teren w kilka godzin. Worki na śmieci kosztowały ich zaledwie kilkadziesiąt złotych. Aktywistka pyta, dlaczego stowarzyszenie nie może znaleźć kilku wolontariuszy i zrobić tego samego.

Po tamtej akcji Marcin Maruszak zawiadomił prokuraturę. Zarzucał uczestnikom sprzątania wejście na prywatny teren zakonników. Twierdził również, że narażali własne bezpieczeństwo, ponieważ z pomnika mogły spaść metalowe elementy.

Pod Wielką Mandorlą z czasem znów zaczęły gromadzić się odchody. Sanepid nakazał uprzątnąć teren, a straż miejska przez wiele miesięcy próbowała doprowadzić do usunięcia nieczystości. Stowarzyszenie nie odbierało wezwań na przesłuchania od straży miejskiej.

Sprawa trafiła do sądu. Efekt? 300 zł grzywny dla stowarzyszenia za brak porządku na działce. Straż miejska odwołała się od wyroku, bo uznała karę za zbyt łagodną. W marcu 2026 r. ktoś nocą wszedł za ogrodzenie, zebrał gołębie odchody i wyniósł worki. Kamery monitoringu zarejestrowały dwie osoby ok. godz. 2:50. Nikt nie przyznał się do przeprowadzenia tej akcji.

Pomnik Walk Rewolucyjnych zaprojektował Marian Konieczny. Powstał w latach 1971-1974. Ma dwa żelbetowe pierścienie w kształcie liści laurowych i dwie wielkie płaskorzeźby. Dla jednych jest symbolem komunizmu, dla innych jednym z najbardziej rozpoznawalnych dzieł powojennej architektury Rzeszowa.

Stowarzyszenie od początku chce zburzyć Wielką Mandorlę. Powołuje się na opinię IPN, według której stojący w centrum monument propaguje komunizm i powinien zniknąć na podstawie ustawy dekomunizacyjnej.

O jego ochronę od 2018 r. walczyła Fundacja Rzeszowska. W 2023 r. Stowarzyszenie Ochrony Architektury Powojennej poprosiło miasto o wpisanie Wielkiej Mandorli do gminnej ewidencji zabytków.

8 sierpnia 2024 r. wojewódzka konserwator zabytków Beata Kot wpisała pomnik do rejestru zabytków. Stowarzyszenie Maruszaka odwołało się do ministra kultury, ale bez skutku. We wrześniu 2025 r. minister podtrzymał decyzję konserwator, dlatego właściciel poszedł do sądu.

9 września 2026 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że decyzja ministra jest nieważna. Wytknął błędy w postępowaniu dotyczącym wpisu do rejestru zabytków. Nie podważył jednak wartości historycznej i artystycznej pomnika.

Maruszak nie może więc zburzyć pomnika. Do czasu zakończenia sprawy nadal chroni go ustawa. Nie można go rozebrać ani prowadzić prac, które mogłyby go uszkodzić. Wojewódzki konserwator zapowiedział, że ponownie przyjrzy się sprawie.

Pięć dni po wyroku kolejny krok zrobił prezydent Rzeszowa, Konrad Fijołek, wpisał Wielką Mandorlę do gminnej ewidencji zabytków. To kolejna przeszkoda dla stowarzyszenia, które chce zburzyć pomnik. Bez zgody wojewódzkiego konserwatora miasto nie może wydać pozwolenia na rozbiórkę.

Historia sporu o Pomnik Czynu Rewolucyjnego w Rzeszowie sięga 2006 r. Wtedy Rada Miasta Rzeszowa zgodziła się sprzedać bernardynom około 80 arów ziemi w centrum miasta. Pięć arów zajmował pomnik, a reszta to dzisiejsze Ogrody Bernardyńskie, gdzie wcześniej działał miejski parking.

Zakonnicy dostali 99-procentową bonifikatę. Zapłacili więc zaledwie 1 proc. wartości ziemi. Przez kolejne lata nie remontowali pomnika, choć nadzór budowlany nakazywał sprawdzenie jego stanu. Konrad Fijołek przez około dwa lata rozmawiał z bernardynami o odzyskaniu pomnika. Prezydent twierdził, że zakonnicy wielokrotnie obiecywali porozumienie. Jak już pisaliśmy, w czerwcu 2024 r. przekazali jednak działkę stowarzyszeniu Marcina Maruszaka.

Ratusz już w lipcu 2024 r. pozwał bernardynów i zażądał unieważnienia sprzedaży sprzed 18 lat. Miasto przekonywało, że w akcie notarialnym zabrakło wyceny pomnika. Kwestionowało też sprzedaż bez przetargu. Zdaniem urzędników przepisy pozwalały na takie transakcje na cele charytatywne, kulturalne i oświatowe, ale nie na działalność sakralną.

Sąd Okręgowy w Rzeszowie nie zgodził się z miastem. 30 stycznia 2026 r. oddalił pozew. Uznał, że radni mieli prawo sprzedać ziemię bernardynom, a umowa była zgodna z ówczesnymi przepisami. Rzeszów musiał zapłacić po 7,5 tys. zł kosztów procesu bernardynom i stowarzyszeniu. Miasto nie pogodziło się z wyrokiem i 21 kwietnia złożyło apelację.

Miasto próbowało też ochronić pomnik przez plan miejscowy. We wrześniu 2024 r. radni uchwalili dokument, który miał uniemożliwić rozbiórkę monumentu. Stowarzyszenie zaskarżyło go do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie. Sąd unieważnił plan, bo dopatrzył się błędów w jego zapisach.