Poemat „Rajsze”, napisany w jidysz przez pochodzącego z Rzeszowa Berisha Weinsteina, stał się osią wyjątkowego wydarzenia teatralnego, które przywołało wielokulturową historię miasta.
Spis treści:
We wtorek 27 stycznia w Teatrze Przedmieście (Rzeszów, ul. Reformacka 4) odbyło się czytanie performatywne fragmentów poematu „Rajsze” wydanego w 1947 roku w Nowym Jorku. Jego autorem jest Berish Weinstein, Żyd pochodzący z Rzeszowa, a równocześnie amerykański poeta piszący w języku jidysz.
W dziele tym powstałym podczas II Wojny Światowej przedstawił obraz Rzeszowa i jego mieszkańców, przede wszystkich żydowskich, ale nie tylko, na początku XX wieku i przywołał w poetyckich wersach młodzieńcze wspomnienia rodzinnej miejscowości.
Rajsze to Rzeszów
Rajsze to nazwa miasta Rzeszów w języku jidysz. Sto lat temu tym językiem posługiwała się duża część mieszkańców miasta. Społeczność żydowska stanowiła wtedy nawet czterdzieści procent ogółu rzeszowian.
Poemat ma ponad trzysta stron i został przetłumaczony na język hebrajski, ale nie ma jego tłumaczenia ani na język angielski, ani na język polski.
W ubiegłym roku, dzięki staraniom Stowarzyszenia Rajsze i finansowaniu z budżetu Gminy Miasta Rzeszów, dr Marek Tuszewicki, jidyszysta z Uniwersytetu Jagiellońskiego przetłumaczył sześćdziesiąt stron poematu, a w tym roku przetłumaczył sto kolejnych.
Getto, deportacje i pogrom rzeszowski
Obecnie społeczności żydowskiej dawno już u nas nie ma. Likwidacja getta w Rzeszowie nastąpiła w ramach Akcji „Reinhardt” w latach 1941 – 1943. Utworzone w połowie grudnia 1941 roku getto zamieszkiwało blisko dwadzieścia trzy tysiące Żydów, zarówno z Rzeszowa, jak i z przesiedlonych wiosek.
W dniach 7 – 18 lipca 1942 roku Niemcy przeprowadzili etapy deportacji, w wyniku których około szesnaście tysięcy Żydów zostało wywiezionych do obozów zagłady. W Rzeszowie miało miejsce również brutalne przeszukanie getta, w którym zabitych było około trzystu osób.
Ostatecznie getto zostało zlikwidowane na początku września 1943 roku, a ostatnich ocalałych rzeszowskich Żydów wywieziono do obozów zagłady w 1944 roku.
Ale to nie koniec tragedii społeczności żydowskiej w Rzeszowie. W czerwcu 1945 roku miały miejsce brutalne antyżydowskie wystąpienia, określane mianem pogromu rzeszowskiego. Pojawiły się one jako reakcja na brutalne morderstwo katolickiej dziewczynki, za które winę zrzucono na przebywających wówczas w mieście ocalałych z wojennej zagłady Żydów. Pogromowa atmosfera spowodowała, że Żydzi opuścili miasto, tym razem już na zawsze.
Beztroski świat sprzed katastrofy
Spektakl przygotowany przez Teatr Przedmieście przywołał ten beztroski czas, gdy mieszkańcy Rzeszowa żyli wspólnie, jeszcze nie dzielili się na poszczególne grupy narodowościowe, a monarchia Austro-Węgierska wydawała się być wieczną. Wspólne święta, jarmarki, ale też zabawy i kąpiele w Wisłoku, największej wówczas atrakcji rekreacyjnej, zbliżały ludzi do siebie niezależnie od pochodzenia. A wszystko to dodatkowo przefiltrowane przez młodzieńcze spojrzenie poety.
W czytaniu performatywnym wystąpili: Aneta Adamska-Szukała, Iwona Błądzińska, Maciej Szukała i Krzysztof Adamski. A piękną oprawę muzyczną przywołującą przebogaty świat melodii żydowskich zapewnił Jakub Adamski.
Wydarzenie odbyło się w ramach XVIII Obchodów Dni Pamięci o Ofiarach Holokaustu na Podkarpaciu i było tłumaczone na polski język migowy.
„Rajsze” w Teatrze Przedmieście [ZDJĘCIA]
